Daminɛ na, a be se ka kɛ ko a ka kan ka kɛ ko a be yiriwara.

Yala mɔgɔw bi bi " diɲɛ" walima "min tɛ"? Soko sokola bonbonw tun be yen kabi wagatijan “mɔgɔ gansan ka soow kɔnɔ” ani u yɛrɛ be lɔn so bɛɛ la, hali musow ni denmisɛnw. Nka, fɛn min be se ka sokola dilan, o min ye yiri kakawo yiri ye, o ye "donyɔrɔ ye, diɲɛ b'a lɔn" ani a be ɲini ka ɲinɛ mɔgɔw kɔ.
Tuma min na Columbus ye Ameriki jamana kura ye, Erɔpukaw bolila ka taga Ameriki jamana ɲuman na k’a ɲini k’a faamu k’u ka miiriya ye ka nafolo sɔrɔ. Erɔpukaw ye kalan caaman sɔrɔ Ameriki dugudenw fɛ ani u y’a kɛ ka baara kɛ n’a ye ka ɲɛ, o min ye nɔɔba to ani u ye nafolo caaman sɔrɔ.
O wagati la, Spaniards tagara Mɛkisiki ani a y’a ye ko Ɛndi jamana ka warigwɛ minw be sugu la, olu ye yiri sifa dɔ ye. O warigwɛ sugu be se ka kɛ mugu ye ani k’a ɲagami ni ɲɔmugu ye walisa ka gato dilan. Ɛndikaw ka di Ɛndikaw ye k’o gato ɲɔgɔn dumu. A fɔra ko n’i be nin gato sugu nin dumu, o bena a to i be fanga sɔrɔ ani i be sɛgɛ. Ɛndikaw y'o yiri nin weele ko "cocolate peel" ani Spaniards y'a weele ko "cocolé". O yiri sugu min be "cocolate" bɔ, o be falen kungo kɔnɔ ani a man ca. Ɛndikaw ka kan ka taga kungo belebele la k’a sɔrɔ walisa ka "cocolate" sugandi. Ɛndikaw y’o yiri weele ko “Cocoa Hutoli”. Kɔfɛ, yiriw lɔnbagaw y’o yiri tɔgɔ ko “cocoa yiri” min basiginin lo o kuma fɔcogo kan. Ɛsipaɲikaw tun be ɲɔgɔn minɛ kosɔbɛ ka "cocolate". U y’a ci ka taga Ɛsipaɲi ka taga n’a ye kurun kɔnɔ ani u y’a fɔ ko “cocolate” be se ka kɛ cogo min na, o be se ka kɛ cogo min na. Ɛsipaɲi masacɛ y’a yɛrɛ nɛnɛ ani a y’a fɔ a ye ko a ka kakawo yiri caaman lajɛn ka bɔ Mɛkisiki ani ka sokola dilan ani k’a dilan Ɛsipaɲi. Kabi saan kɛmɛ caaman, tubabuw be to ka sokola kura sɔrɔ ani u be sokola bonbon waa caaman dilan, o min ye lɔyɔrɔba ta adamadenw ka dumuniw na.
Kakawo ye Sttercuaceae ka yiri fitinin dɔ ye min ka di mɔgɔw ye. A ka fɛn min ka bon, o ye ko a be falen ani a be yiridenw bɔ yiri kɔrɔw kan. Feerew be falen ka ɲɛ bagaji kan, ani yiridenw fana be falen bagan kan. Feerew ka dɔgɔ ani yiridenw ka ca. Yiridenw be kɛ ovali ye, ani prismatic lignees lo be yɔrɔ minw na. O ye ɔrɛni-yeli ye min be kɛ ni kulɛri ye. Yiriden kelen kelen bɛɛ girinya ye kilo 1 ɲɔgɔn ye. Kakawo yiri kelen kelen bɛɛ be se ka yiriden 60-70 bɔ, ani yiriden 30-50 be sɔrɔ yiriden kelen kelen bɛɛ kɔnɔ. O kisɛw ye sokola ye. Kakawo kisɛ be ni kakawo mugu sifa dɔ ye, min be se ka yɛlɛma so kɔnɔ, nka a be daminɛ ka yɛlɛma degere 37 la. Adamaden daa ka funteni ye degere 37,5 ye, o la, sokola min be dilan ni kakawo mugu ye, o tɛna yɛlɛma n’a be minɛ bolo la, nka a bena yɛlɛma n’a be minɛ a daa la. "A be yɛlɛma daa dɔrɔn na, bolo la" o kɛra pibilisitɛriw ka kumakan ye min be bonya la a kan. Kakawo mugu be ni fanga caaman ye. Ni dɔgɔtɔrɔw be se ka kakawo mugu dumu sanni u ka taga opereli tabali wala pilɔtiw kan sanni u ka pan, u be se ka fanga barikaman mara wagatijan kɔnɔ. Ka fara o kan, kakawo mugu be ni poroteyini caaman ye, a be ni balo ni balo ye ani a be se ka kɛ minfɛn ɲuman ye.
Tee, kafe ani kakawo ye minfɛnba saba ye duniɲa kɔnɔ. Tee bɔra Azi mara la, kafe bɔra Farafinna ani kakawo bɔra Ameriki. A be komi o ye labɛn hakiliman ye. U mana bɔ yɔrɔ o yɔrɔ, yiriw ye adamadenw ka nafolo ye ani u bena baara kɛ adamadenw bɛɛ ye.
Kakawo yiri ye yiri ye min be to ka yɛlɛma, o min tɔgɔ ko Sterculiaceae. Kakawo yiri be yiriwa dɔɔni dɔɔni ani a ka ɲi kosɔbɛ. A be se ka kakawo mugu dɔrɔn lo bɔ saan 5-7 danni kɔ. Sɛnɛfɛn min be sɔrɔ, o ka ca ni yiri be ni saan 25 ye, o kɔ, a be dɔgɔya dɔɔni dɔɔni. A yiridenw be mɔn kalo 4-6 kɔnɔ. A kɔgɔnin lo siɲɛ fila saan kɔnɔ ani suman tigɛ wagatiba be daminɛ ɔkutɔburu la ka taga se desanburukalo ma. Ekuwatɛri ka kakawo yiriw tigɛ wagati be kɔfɛ dɔɔni, a ka ca a la, k’a ta desanburukalo la ka taga se zanwiyekalo ma. Yiridenw be i n’a fɔ pod, u janya ye santimɛtiri 15-30 ye, u be ni binkɛnɛman ye kɛnɛma, ani yiriden 30,40 be sɔrɔ a kɔnɔ. Sumantigɛ bannin kɔ, kakawo mugu ka kan ka funu ani ka bɔ. Yiri kelen kelen bɛɛ be se ka kakawo mugu jalen kilo 1-2 tigɛ saan kɔnɔ.
Kakawo nafa ka bon kosɔbɛ. A kɔnɔfɛnw ye kakawo, teobromine ani kafeyini, o kɔrɔ, gɛrɛntɛw, tulu, poroteyini ani mineraliw i n’a fɔ magnesium, potasiyɔmu ani alkalidi (i n’a fɔ ceciline) bɛɛ be sɔrɔ a kɔnɔ.
Kakawo mugu ye fɛnba ye min be kɛ ka sokola dilan, ani fɛnw be yen minw be se ka kɛ yɔrɔ kelen na{0}} minw banna ani minw banna. I n’a fɔ kakawo karinin, kakawo ji, kakawo ji walima ji, kakawo mugu, kakawo gatow ani kakawo mugu. Kakawo tɔ fana be se ka kɛ i n’a fɔ fɛn min be kɛ ka ɲɛgɛnw dilan, i n’a fɔ bɛgɛnw ka dumuni, ani ka diwɛn dilan.
Kakawo tulu ye tulu ye min be sɔrɔ kakawo mugu la, o min tɛ dɔ fara joli bɔli kan. A fana be sokola di min ɲɔgɔn tɛ yen ani a be yɛlɛma yɛlɛma/{1}}in}in-}tewali/{3}}tewati sifaw. Kalan dɔw y’a yira ko hali ni kakawo tulu be ni tulu caaman ye, a tɛ dɔ fara joli bɔli kan i n’a fɔ tulu wɛrɛw. O be kɛ sabu a be ni asidi steariki caaman ye. Asidi mugu ye asidi gɛrɛgɛrɛw dɔ ye kakawo tulu kɔnɔ, min be se ka joli kɔnɔ kolositɛri dɔgɔya.